«Jeg fødte deg», ropte jeg en gang.
Du er bare eit lortete! Mikkels stemme runget gjennom leiligheten, ekkoet gjaldt i den trange korridoren. Du sit på halsen min, sløser med pengane mine, og du klarar ikkje ein gang å vaske opp!
Sigrid krøp sammen på sofaen, tørka tårene med bakhånden. Sminken flaut utover kinnet og gjorde ansiktet til en trist maske.
Eg er også trett! Du forstår ikkje kor tungt det er for ein kvinne å drive hus!
Kva for hus? Kva er det for hus her? Mikkel kastet eit skitne tallerken på golvet. Skåra flaut som ein vifte over linoleumen. Det er berre rot overalt! Eg roter som ein gal på fabrikken, kjem heim og finn berre ein svinebod!
Den fjorten år gamle Åse skrudde ryggen mot veggen i det lille rommet sitt og heldt pusten. Slike krangel skjedde nesten kvardagen, men ho klarte aldri å venje seg til det.
Du elskar meg ikkje! Du kritiserer meg! moras stemme steg i ein hysterisk skrik. Eg har aldri elska deg! Eg gifta meg av medlidenheit!
Det er ikkje kjærleiken til din latheit som gjere meg sint! Andre koner arbeider, oppdrar barna, men du? Du sit og ser på TV frå morgon til kveld!
Åse dekte øyra med hendene, men det hjelpte ikkje. Orda snek seg gjennom fingrane, gravde seg inn i hovudet og etterlot skitne spor. Ho hatet desse kveldene. Ho hatet moras hjelpelause gråt og faras rasande rop. Ho hatet seg sjølv for at ho ikkje kunne endre noko.
Eg kan ikkje ta dette lenger! ropte Mikkel, og noko tungt krasja mot golvet. Nok er nok! Eg er lei av å vere ein mjølke-ku for dykk begge!
Åse hørte faren gå inn på soverommet. Det klirra når skapet åpna seg, og så kom eit langt, tungt stille, berre brutt av moras sniff. Ho gjekk forsiktig mot døra på rommet sitt, opna den litt og kikka inn i korridoren.
Mikkel dro ein gamal sportstask frå soverommet, fylt med ting. Ansiktet var rødt, og blodårene på kinnet pumpa som ein gåtefull takt. Han såg ikkje på dattera da han gjekk forbi.
Kvar er du på veg? Sigrid sprang opp frå sofaen, sminken flaut igjen over ansiktet. Misha, vent!
Eg er ferdig. Eg drar!
Du kan ikkje! Vi har barn!
Åse blir med deg. Så må du ordne alt sjølv. Kanskje du da forstår at du endelig må ta fatt i livet ditt!
Mikkel smalt dørane med eit høgt smell. Sigrid falt saman på golvet i korridoren, ulende av hjelpeløys. Åse sprang til ho, knelte ned ved sida av moren.
Mamma, mamma, ro deg ned
Han har forlatt oss! mora klamra seg fast i skuldra til dotter, ansiktet pressa opp mot brystet. Han har forlatt oss, forstår du? Kor kan ein så lett forlate ein familie? Kor kan ein forlate kona og dattera?
Åse strøk moras rotete hår, og prøvde å holde tårene tilbake. Faren var borte. Han hadde berre tatt og gått, etterlatt dei i den fuktige, stillferdige leiligheita. Åse holdt fast i mora, og i det øyeblikket følte ho at faren var eit monster. Kor kunne ein gå så langt?
Årene flaug forbi raskare enn Åse hadde kunnskap om. Femmten, seksten, sytten, atten. Med kvart år vart ho klarare på det som tidlegare lå gjøymt bak barndomens tåke.
Mora jobba ikkje. I det heile. Ho stod opp rundt middagstid, laga seg ein kopp te, satte seg foran TVen og sat der til kvelden. Åse kom heim frå skulen leiligheita var skitten. Oppvasken sto som ein fjell i vasken, støv på møblane, klede var urene.
Mamma, kvifor vaskar du aldri opp?
Eg er trøytt. Hodet mitt verkar.
Du sit heile dagen heime!
Skal du fortsette å kritisere meg? Sigrid skrudde opp leppene og blei til eit barn som følte seg truffet. Eg er mor di!
Åse lærte seg å tie. Ho lærte å kome heim frå skulen og straks sette i gang med husarbeid. Lage middag, rydde, vaska. På helgene delte ho ut flygeblader på T-banen tre hundre kroner per vakt. Så fekk ho noko til legarbeid på ein kafé servitør på kveldar og helger.
Pengane gjekk til mat, straum og andre treng. Mora strakk fram hendene etter den neste pose med pengar, og rynka på panna hvis summen ikkje verka nok.
Du må tjene meir, Åse. Vi har ikkje nok pengar.
Mamma, eg studerer også. Eg jobbar femten timar i veka.
Så? På din alder var eg gift.
Åse kjente tungen kvele åt blodet. Ja, ho var gift. Med ein mann som forsørgde henne medan ho låg på sofaen.
Etter skulen tok Åse utdanning på deltid heile studiet var for dyrt til å gå på fulltidsstudium. Arbeidet måtte auke. Ho fekk jobb på ein restaurant med betre tips. Foten vibrerte etter vakta, ryggen verka, men Åse heldt fram. Kva anna kunne ho gjere?
Lag noko godt til middag, sa Sigrid utan å løfte blikket frå den siste serien. Eg er lei av dine nudler.
Mamma, eg må på jobb om en halvtime.
Det går bra. Eg sit heile dagen aleine, så du kan gjere meg ein god matbit.
Åse kokte borsjtsj til seks om morgonen, før jobben. Ho la kjelen på komfyren. Mora varma den til lunsj og sette seg igjen foran TVen, utan å vaske opp tallerkenen.
Ein dag på jobben kom Åse i prat med restaurantleiarinnen, Olga.
Hei, er ikkje moren din interessert i å bli vår renholder? spurde Olga. Vi har nettopp ein ledig stilling. Lønna er grei, og skjemaet er fleksibelt.
Åse hoppa av overrasking.
Seriøst? Det hadde vore kjempespennande!
Gi meg telefonnummeret hennar, så ringer eg.
Heime nølte Åse med å fortelje om moglegheita. Sigrid skrek som om Åse hadde brakt inn eit urolig rot.
Renholder? Er du sikker?
Mamma, det er ein normal jobb. Lønna er bra, og arbeidstid er enkel.
Eg vil ikkje vaske golv!
Men vi klarer knapt å få endane til å møtast! Om du berre hjelpde litt
Eg er sliten heime! Sigrids stemme steg til eit skrik. Eg klarer knapt å stå opp frå senga! Eg har høgt blodtrykk!
Blodtrykket kjem av at du ikkje beveger deg!
Korleis kan du snakke til meg slik? Eg fødte deg, og du
Åse knyttet nevene så hardt at ho gjorde vondt, neglane sank ned i handa. «Eg fødde deg» var dette ein unnskyldning for alt?
Olga klarte å nå Sigrid og overtydde ho om å møte til intervju. Moren sa ja, fordi Åse sto som ein hauk over ho og gav ikkje opp. Ho gjekk faktisk på jobben ein veke, kom heim med eit surleg ansikt og rynka på nebbet når jobben blei omtala.
Der er berre eit mareritt! Skitt over alt! Dei vil at eg skal rydde alt!
Mamma, du er jo renholder. Det er jobben.
Eg er sliten. Ryggen verkar, fotane svullar.
På den åttande dagen dro Sigrid ikkje på jobb. Ho slo av vekkerklokka og sov til ettermiddagen. Olga beklaga seg for at Sigrid hadde blitt sagt opp.
Åse, beklagar. Eg tenkte
Alt i orden. Takk for at du prøvde å hjelpe.
André gong fann Åse ein annan plass til mora som salgsjente i ein grønnsakstorg. Ein kjenning til ein butikksjef leitte etter nokon til å ta vakta. Sigrid takka ja, men etter tre dagar kom ho med eit brev: det var kaldt, kundane er uvennlige, og løna er låg.
Mamma, du fekk ikkje ein lønn før du fekk den første løna!
Eg kan ikkje! Eg kan ikkje, forstår du? Du forstår ikkje kor tungt det er for meg! Eg har høgt blodtrykk!
Åse kjente ein bølge av raseri, og måtte gå ut på balkongen og stå der i tjue minutt, inhalere den kalde lufta.
Forstår du ikkje? Ho jobba tolv timar om dagen, studerte, bar heile heimen på skuldrene sine. Og likevel forstår ho ikkje?
Krangelane i huset stilte aldri. Sigrid krevde meir pengar, betre mat, nye klede. Åse prøvde å forklare at ho fysisk ikkje kunne tjene meir.
Då må du finne ein annen jobb!
Mamma, eg har studier! Eg får berre fem timar søvn!
Eg fikk aldri nok søvn då eg var ung.
Du gifta deg unge! Så sit du heile dagen på sofa!
Kor har du mot til å såre meg slik?
Sigrid kastet tallerkener, koppar og fjernkontrollen mot Åse. Åse unngjekk, mens ein kald likegyldighet vokste i henne. Ho var tjue år. Bare tjue. Likevel følte ho seg som ein slitt hest som drar ein uoverkommelig last.
Ein kveld, etter ein ekstra hard vakt, kom Åse heim og fann mora i kjøkkenet omringet av tomme handlevareposer.
Har du kjøpt en kake? Åse såg på den store kremkaken på bordet.
Ja. Jeg fikk lyst på noko søtt.
Til en og en halvtusen kroner? Mamma, vi kunne ha klart oss en uke med dei pengane!
Det er mine pengar! Du gav meg dei!
Eg brukte dei på mat! På skikkelig mat! På korn, på kjøtt!
Ikkje skrik på meg! Sigrid krysset armene og løfta haken. Eg er lei av dine krav! Arbeid meir om du treng meir!
Åse stod fast, og eit sus i øyra hennar.
Nok, sukte ho gjennom tennene.
Kva? Sigrid reiste seg, stengde blikket som ein spiss pil mot dotter.
Eg vil ikkje gi deg ein krone til. Eg treng pengane til buss, til studiet, til
Til deg sjølv, sjølvsagt! Egoist! Eg oppdro deg, gav alt, og du?
Du har ikkje ofra deg! Åses stemme brak i eit rop. Du sat berre der! Sat medan faren jobba! Sat medan han gjekk! Og du sit framleis, medan eg sliter!
Åse snudde seg og gjekk inn på rommet, lukka døra med eit smell. Ho satte seg på sengen, rista hender tok fram telefonen. Ho søkte etter stillingar i andre byar. Ho såg på tall, adresser og vilkår. Så forstod ho ho kunne dra. Bare ta og dra.
Dei neste to vekene gjekk i eit tåkelagt slør. Åse samla papirar, leitte etter leileghet, avtalte fjernarbeid i eit kundesenter i naboregionen. Moren merka ingenting, oppslukt av den siste serien og klage over livet.
På den siste natta sov Åse så sjeldent. Ho la i sekken det naudsyntaste klær, dokument, laptop. Ho sette eit lapp på kjøkkenbordet: «Eg forstår kvifor faren gjekk. På grunn av deg. No er det mi tur.»
Moren sov fortsatt da Åse stille lukka døra til leiligheita. Ho gjekk mot busstasjonen. Ho følte seg både svikarin og fri fange.
Det første ringinga kom tre timar seinare.
Hvor er du? Sigrids stemme dirra. Kvar har du gått av?
Eg har reisa, mamma.
Kvar har du kome?
Til ein annan by. Eg må starte på nytt.
Du har ikkje rett! ropte moren så høgt at Åse måtte trekke telefonen bort. Eg er mor din! Du er forplikta til meg!
Nei. Eg er ikkje.
Kom tilbake med ein gong! Du kan ikkje forlate meg!
Eg kan.
Du er lik faren din! Egoist!
Åse skru telefonen av. Ho blokkerte moras nummer. Så sette ho på øretelefonane, skrudde opp musikken for å overdøve stemmene i eigne tankar.
Den nye byen møtte ho med regn og kvælende vind. Den små leilegheita på heimebasaren var knapt seng, bord, skap. Men det var hennar rom.
Åse slo seg ned på senga. Der, i fortida, låg faren som rømde då ho var fjorten. Og moren som gjorde dottera til ein mjølke-ku.
Tilgi dei? Nei. Ho kunne ikkje tilgi faren for å ha forlatt henne og moren. Om han såg kva slags kone han hadde kvifor forlot han med eit barn? Hvorfor tok han ikkje med dattera?
Tilgi moren? Nei. Åra hadde ho brukt dottera som erstatning for den bortkomne forsørgjarar.
Åse hadde ikkje lenger ein familie. Men ho hadde noko anna. Rett til å leve slik ho ønskjer. Rett til å ikkje føle skyld for kvar krone ho brukte på seg sjølv.
Ho tørka dei våte kinnene, opna laptopen. I morgon skulle ein ny tilværelse byrje. Vanskeleg, skremmande og full av ukjendheit. Men fri…
